مهرانه جندقی
کتابهای تصویری پستمدرن، با زیر پا گذاشتن قراردادهای داستانسرایی کلاسیک، درک سنتی از روایت، هویت نویسنده و خواننده، و حتی خود مفهوم “کتاب” را به چالش میکشند. این کتابها که تحت تأثیر جریان پستمدرنیسم در ادبیات و هنر شکل گرفتهاند، خواننده را از یک مصرفکننده منفعل به یک مشارکتکننده فعال در ساخت معنا تبدیل میکنند
ویژگیهای کلیدی کتابهای تصویری پستمدرن:
بر اساس نظریههای مطرح شده توسط فرانک سرافینی و دیگر پژوهشان، مهمترین ویژگیهای این گونه ادبی عبارتند از:
فرافکنی (Metafiction): کتاب به خودیِ خود به عنوان یک ساخته مصنوعی اشاره میکند. راوی ممکن است مستقیماً با خواننده صحبت کند، در مورد طرح داستان اظهارنظر کند یا شخصیتها از نقش خود در یک کتاب داستان آگاه باشند. این ویژگی “دیوار چهارم” را میشکند
مثال: در کتاب «مراقب گرگ های قصه باش» (Child, 2000)، قهرمان داستان مستقیماً از خواننده میخواهد که کتاب را نبندد، زیرا اگر چنین کند، گرگها از صفحات بیرون میآیند
چندآوایی (Multiple Narrators) و عدم قطعیت: داستان از زاویه دید چندین راوی روایت میشود که اغلب روایتهای متناقضی ارائه میدهند. این امر به “حقیقت” واحد پایان میدهد و خواننده را وادار میکند تا از میان روایتهای مختلف، تفسیر خود را بسازد
مثال: کتاب «صدایی در پارک» (Browne, 2001) یک رویداد ساده—بازدید از پارک—را از دیدگاه چهار شخصیت کاملاً متفاوت روایت میکند که هر کدام دنیا را به گونهای دیگر میبینند.
بینامتنیت (Intertextuality) و پارودی (Parody): این کتابها به آثار دیگر، افسانهها، آثار هنری مشهور یا ژانرهای دیگر ارجاع میدهند و اغلب آنها را به شکلی طنزآمیز یا انتقادی بازسازی میکنند.
مثال: آنتونی براون در کتاب «تصاویر ویلی» (Browne, 2000) آثار مشهور هنری مانند مونالیزا را با جایگزینی میمونها به جای شخصیتها، به شکلی پارودیک بازآفرینی میکند.
(Non-linear Structures): طرح داستان لزوماً از الگوی سنتی شروع–میانه–پایان پیروی نمیکند. ممکن است پایانهای باز داشته باشد، به صورت دایرهای روایت شود یا خواننده را وادار کند تا مسیرهای مختلفی را در دل داستان انتخاب کند.
(Non-linear Structures): طرح داستان لزوماً از الگوی سنتی شروع–میانه–پایان پیروی نمیکند. ممکن است پایانهای باز داشته باشد، به صورت دایرهای روایت شود یا خواننده را وادار کند تا مسیرهای مختلفی را در دل داستان انتخاب کند.
طراحی غیرمتعارف: از طراحی و صفحهآرایی غیرمعمول برای به چالش کشیدن انتظارات خواننده استفاده میشود. این امر میتواند شامل حروفچینی نامتعارف، نقاشیهایی که از حاشیه صفحات خارج میشوند، یا استفاده از ژانرهای مختلف (مانند نامه، روزنامه، برچسب) در دل کتاب باشد.
مثال: کتاب «نامهنگار شاد» (Ahlberg, 1986) دارای پاکتهای واقعی است که خواننده میتواند نامههای داخل آن را بیرون بکشد و بخواند.
بازیگوشی و طنز: این کتابها مملو از حس بازیگوشی، شوخطبعی و لذت بردن از به هم ریختن انتظارات هستند. این ویژگی، تجربه خواندن را برای کودک لذتبخش و هیجانانگیز میکند.
نمونههای برجسته دیگر:
«سه خوک» اثر دیوید ویزنر (Wiesner, 2001): در این کتاب، سه خوک از صفحات کتاب خود خارج میشوند و دنیای اطراف را کاوش میکنند و مفاهیم داستان و واقعیت را در هم میشکنند.
«سیاه و سفید» اثر دیوید مکاولی (Macaulay, 1990): این کتاب چهار داستان موازی را ارائه میدهد که به خواننده پیشنهاد میکند ممکن است به هم مرتبط باشند یا نباشند و او را به تفسیر فعال دعوت میکند.
جمعبندی:
کتابهای تصویری پستمدرن با شکستن قواعد، خوانندگان خردسال را به پرسشگری، تفکر انتقادی و مشارکت فعال در آفرینش معنا تشویق میکنند. آنها نه تنها سرگرمکننده هستند، بلکه ابزارهای قدرتمندی برای پرورش سواد بصری و رسانهای در دنیایی هستند که با متون پیچیده و چندوجهی احاطه شدهایم.
منابع:
Serafini, F. (2014). Reading the Visual: An Introduction to Teaching Multimodal Literacy. Teachers College Press. (Chapter 6).
Sipe, L. R., & Pantaleo, S. (Eds.). (2008). Postmodern Picturebooks: Play, Parody, and Self-Referentiality. Routledge.
